De dans van Mata Hari

Aan Nederland valt de twijfelachtige eer ten deel de bakermat te zijn van de meest beruchte oriëntaalse danseres aller tijden: Mata Hari. Dat deze artieste een legende is geworden, komt vooral doordat ze 15 oktober 1917, nu honderd jaar geleden, als spionne is gestorven voor het vuurpeloton. Maar kon ze nu dansen of niet? Hier een portret van een rasartieste.

Op 7 augustus 1876 wordt in Leeuwarden Margaretha Geertruida Zelle geboren. Zij is het oudste kind en de enige dochter van Adam Zelle en Antje van der Meulen. Vader Zelle is een succesvolle en welgestelde hoeden- en pettenkoopman, maar na een aantal jaren gaat Adam Zelle failliet. Hij laat zijn gezin in de steek en Margreet komt met haar moeder en drie broers op een bovenwoning terecht. Haar ouders scheiden op 4 september 1890 en acht maanden later overlijdt Antje van der Meulen. Vader Zelle neemt zijn dochter niet zelf in huis, maar brengt haar onder bij familie.

Margaretha and Rudolph MacLeod

Margreet gaat in Leiden de opleiding voor kleuteronderwijzeres volgen, maar als de directeur van de school verliefd op haar wordt, moet zij de school verlaten. Ze wordt ondergebracht bij een oom in Den Haag. In maart 1895 reageert ze op een huwelijksadvertentie: “Officier met verlof uit Indië zoekt meisje met lief karakter met het doel een huwelijk aan te gaan”. Die officier is Rudolph (John) MacLeod, een beroepsmilitair uit het Koninklijk Nederlands-Indische Leger. Op 11 juli 1895 trouwen de 19 jaar oude Margreet en de 20 jaar oudere John. Ze gaan inwonen bij een zus van John.

Indische tijd
Op 30 januari 1897 wordt Norman John, geboren. Enkele maanden later vertrekt het gezin naar Nederlands-Indië, waar ze achtereenvolgens op verschillende plaatsen op Java en Sumatra zullen wonen en hun tweede kind Jeanne Louise (Non) wordt geboren.

Het huwelijk is slecht. John en Margreet blijken té verschillend. Op 27 juni 1899 sterft de kleine Norman. Hij en Non zijn vergiftigd en de arts weet alleen Non te redden. Wie of wat de oorzaak is geweest van de vergiftiging, is nooit opgehelderd. Eind 1900 neemt John na 28 dienstjaren in de tropen ontslag en in maart 1902 keert het gezin naar Nederland terug. Op 30 augustus 1902 scheiden Margreet en John van tafel en bed. De definitieve scheiding volgt in 1906. De rechtbank wijst Non toe aan haar moeder en John moet maandelijks alimentatie betalen, wat hij maar heel even zal doen. Als hij zijn kans schoon ziet neemt hij Non met zich mee en geeft haar niet meer terug. Margreet heeft haar dochter daarna nog één keer gezien.

Parijs
Na de scheiding is Margreet 26 jaar oud en heeft geen man, geen huis en geen geld. Dus gaat ze naar Parijs. Waarom naar Parijs? In een interview zou ze daar later over zeggen: “Ik weet het niet, ik dacht dat alle vrouwen die van hun echtgenoot wegliepen, naar Parijs gingen”. Haar eerste pogingen om in Parijs als schildersmodel aan het werk te komen zijn geen succes. Na korte tijd keert ze berooid naar Nederland terug, waar ze intrekt bij familie van haar echtgenoot. Als John ontdekt dat Margreet bij zijn oom en tante woont, dwingt hij hen haar op straat te zetten. In 1904 is ze dus opnieuw dakloos. Ze vertrekt opnieuw naar Parijs, waar zij als paardrijdster gaat werken in het circus Molier. Monsieur Molier vindt dat zij niet slecht rijdt, maar raadt haar aan om te gaan dansen.

Mata Hari wordt geboren
‘Lady MacLeod’ maakt haar debuut als oosterse danseres in de salon van Madame Kiréevsky. Het wordt een groot succes en er volgen meer optredens in privé-salons. In het Musée Guimet, een museum voor Aziatische kunst in Parijs, vindt op 13 maart 1905 het eerste optreden plaats van de Indische danseres Mata Hari.

Mata Hari in het Musée Guimet

In de tien jaren die daarop volgen, wordt Mata Hari één van de meest besproken en best betaalde danseressen van Europa. Naast haar werk als danseres zijn ook haar, soms zeer vooraanstaande, minnaars een belangrijke bron van inkomsten.

Glanscarrière
Op 18 augustus 1905 danst Mata Hari in het Olympia theater. Daarna volgen optredens in steden als Palermo, Madrid, Monte Carlo en Wenen. Eind 1907 is ze weer terug in Parijs. In 1908 en 1909 treedt zij met nieuwe dansen op, voornamelijk in liefdadigheidsvoorstellingen. Voor het geld hoeft zij het niet meer te doen. In 1910 is zij opnieuw in Monte Carlo. Op 7 januari vindt daar de première plaats van “Antar”, op muziek van Nikolai Rimsky-Korsakov, waarin Mata Hari de “Danse du Feu” danst. Het hoogtepunt van haar artistieke carrière als danseres beleeft Mata Hari in het seizoen 1911-1912. Ze treedt op in twee balletten in La Scala in Milaan.

Spaanse dans
In 1913 danst ze in de nieuwe revue van de Folies-Bergère, nu als Spaanse danseres. In februari 1914 is Mata Hari in Berlijn. Ze zal daar in september in het Metropol-Theater gaan optreden, maar voor het zover is breekt de Eerste Wereldoorlog uit. Alle theaters worden gesloten en Mata Hari moet Berlijn verlaten.

Gesloten deuren
Het reizen door Europa wordt door de oorlog ernstig bemoeilijkt en de belangstelling voor exotische danseressen neemt af. Op 16 juli 1916 is Mata Hari na een reis vol hindernissen weer in Parijs. Daar wordt ze verliefd op de veel jongere Vadime de Massloff, kapitein bij het Eerste Russische Keizerlijke Regiment voor Speciale Diensten. Met hem wil Mata Hari trouwen, maar het lot beslist anders.

Op 13 februari 1917 wordt ze gearresteerd op verdenking van spionage. Op 24 en 25 juli vindt achter gesloten deuren het proces voor de Franse krijgsraad plaats. Mata Hari wordt schuldig bevonden aan spionage voor de Duitsers en sterft op 15 oktober 1917 voor het vuurpeloton.

Plakboeken
Er zijn helaas geen filmbeelden van Mata Hari’s dansen gemaakt, dus als we willen weten hoe zij danste moeten we het hebben van foto’s en beschrijvingen. Wat zeiden de kranten uit die tijd? Om daarvan een indruk te krijgen, werpen we een blik in drie Mata Hari biografieën, geschreven door Sam Waagenaar, Jan Brokken en H. W. Keikes.

Plakboek Mata Heri

Mata Hari hield over haar carrière als danseres plakboeken bij, waarin ze alles plakte wat er over haar geschreven werd, ook de kritische artikelen. Sam Waagenaar kreeg die plakboeken van Anna Lintjens, haar Nederlandse dienstbode. Nu maken ze deel uit van de collectie van het Fries Museum, waar op 14 oktober een grote Mata Hari tentoonstelling wordt geopend. De boeken zijn een rijke informatiebron voor een biograaf, hoewel veel van de krantenberichten met een korreltje zout genomen moeten worden. Mata Hari beschouwde haar levensverhaal namelijk als een deel van haar kunst. Ze vertelde aan elke journalist iets anders en de journalisten schreven het zo op. Ze zei bijvoorbeeld dat ze van Schotse adel was, de dochter van een Nederlandse baron, of dochter van een Indiase tempeldanseres of een Javaanse prins. Zij groeide op in een kasteel op een Friese terp, in Nederlands-Indië en in de catacomben van een tempel in India.

Mata Hari

Muziek in haar lijf
Margreet schijnt al vroeg blijk te hebben gegeven van aanleg voor dansen. Op de lagere school was ze een goede leerling en ze haalde hoge cijfers voor gymnastiek. Later ging ze op dansles bij Herman de Jong, dirigent van het Stedelijk Muziekkorps. Ze leerde daar weliswaar alleen polka’s, mazurka’s, walsen en quadrilles, maar volgens één van haar medeleerlingen danste ze goed, ze had “muziek in haar lijf”. Datzelfde zag monsieur Molier blijkbaar ook en eerder al de bekende Nederlandse cabaretier Koos Speenhof, bij wie ze in 1903 aanklopte voor werk: “Ze danste bovennatuurlijk mooi…”.

Voor haar optredens maakte Mata Hari haar eigen choreografieën, die ze exotisch klinkende namen gaf, zoals “De prinses en de betoverde bloem”, “De Ketjoeboeng” en “Chundra”. Dat ze zich als danseres juist op oriëntaalse dans richtte, heeft alles te maken met de tijd waarin ze leefde, die een grote publieke belangstelling kende voor alles wat uit het ‘Oosten’ kwam. Ook danseressen als Maud Allen en Ruth St. Denis voerden oosterse dansen op en er waren er meer. Voor Mata Hari zullen de dansen die ze in Indië had gezien, een bron van inspiratie zijn geweest. Egypte heeft Mata Hari ook bezocht, maar de dansen die ze daar zag, stelden haar teleur. Aan haar impresario Gabriel Astruc schreef zij dat ze had gehoopt daar “klassieke dansen te vinden, maar dat jammer genoeg alle lieflijks is verdwenen en dat de dansen die zijn overgebleven, onbetekenend zijn en niet gracieus”.

Mata Hari

Heilige bajadère
Hoe danste ze zelf? Van een van haar optredens in het Musée Guimet gaf theatercriticus Edouard Lepage een beeldende beschrijving: “Plotseling komt Mata Hari te voorschijn, het oog van de dag, de glorieuze Zon, de heilige bajadère, waarvan alleen de priesters en de goden kunnen zeggen dat zij haar naakt gezien hebben. Ze is lang en slank en lenig als een slang die door de fluit van de slangenbezweerder wordt gehypnotiseerd. Haar beweeglijke lichaam lijkt soms samen te smelten met de golvende vlammen op de achtergrond, om dan plotseling midden in een verwrongen beweging te verstijven als het flikkerende lemmet van een kris. Dan gooit Mata Hari, met een forse zwaai, juwelen en sluiers van zich af. Ze plukt de ornamenten van haar borsten en in haar volle naaktheid lijkt haar lichaam in de schaduwen nog langer te worden! Haar uitgestrekte armen lijken haar op te tillen tot op het uiterste puntje van haar tenen; ze wankelt, slaat met wezenloze armen in de lege lucht, haar lange, dikke haar zwiept door het ondoordringbare duister… en ze valt op de grond”.

Frances Keyzer, een Engelse correspondent in Parijs, schreef: “De volgende dans was even indrukwekkend. Zij staat voor ons als een gracieus, jong meisje, met een slendang om het middel. In haar hand houdt ze een passiebloem en ze danst, op deze bloem geconcentreerd, met alle vreugde van haar zonnige natuur. Maar de bloem is betoverd; onder de betovering verliest ze haar zelfbeheersing en langzaam maakt ze de slendang los. Als deze op de grond glijdt, komt haar bewustzijn terug. Beschaamd bergt ze haar gezicht in haar handen”.

De artieste en schrijfster Gabrielle Colette was niet erg onder de indruk van Mata Hari. Naar aanleiding van een optreden bij de operazangeres Emma Calvé schreef zij in Le Figaro over haar rivale: “Ze danste niet echt, maar wierp met gracieuze bewegingen haar kleren af. Ze begon praktisch naakt aan haar recital, danste vaag met terneergeslagen ogen en verdween, gewikkeld in haar sluiers”.

Er waren meer van dergelijke kritische geluiden, maar over het algemeen kreeg Mata Hari steeds lovende kritieken.

Kostuums herkenbaar
Wat voor kostuums droeg Mata Hari bij haar optredens? Van Mata Hari wordt gezegd dat zij de striptease heeft uitgevonden en dat dit de belangrijkste reden is geweest voor haar grote populariteit. Zelf zei ze ooit tegen de bevriende schilder Piet van der Hem: “Ik kon helemaal niet goed dansen. De mensen kwamen naar me kijken omdat ik de eerste was die naakt voor het publiek durfde te verschijnen”.

Mata Hari in kostuum

Hoe zit het nu echt met die kostuums? Tijdens haar optreden in het Musée Guimet droeg ze wat een authentiek oosters kostuum zou kunnen zijn. Monsieur Guimet had het zelf uit zijn rijke collectie gekozen. Ze droeg een witte katoenen bh met daarop de met juwelen bezette Indische borstplaten. Op haar hoofd droeg ze een Indische diadeem, die rustte op haar op Spaanse wijze opgestoken haren. Om haar onder- en bovenarmen armen droeg ze sieraden. Verder droeg Mata Hari een sarong, met rond de heupen een rijk versierde heupsjaal.

Tijdens haar dansen ontdeed Mata Hari zich van haar onderkleding, waarna ze naakt op het podium stond. Althans dat schreven de kranten uit die tijd, maar haar topje hield ze altijd aan. Haar onderlichaam bleef meestal ook gehuld in een huidkleurige tricot. Dat is bijvoorbeeld te zien op een foto van haar optreden in het Musée Guimet. En dat terwijl de journalist Edouard Lepage schrijft dat ze helemaal naakt was!

Naar hedendaagse begrippen was Mata Hari dus zeer decent gekleed bij haar optredens en op de meeste geposeerde foto’s – en dat zijn er veel – draagt ze kostuums die een hedendaagse buikdanseres niet zouden misstaan. Toch schijnt ze ook wel helemaal naakt te hebben gedanst, in besloten kring, maar ook in het theater. En zij danste in een tijd waarin vrouwen normaliter nog korsetten droegen en zelfs geen blote enkel lieten zien.

Al met al kun je aannemen dat het succes van Mata Hari te minste voor een deel zal zijn bepaald door de kledingstukken die ze afwierp. Toch denk ik dat haar dans de belangrijkste reden moet zijn geweest dat Mata Hari in zo korte tijd furore maakte in Europa.

Dansen op muziek van Inayat Khan
En wat voor muziek klonk daarbij? Over de muziek in het Musée Guimet is te lezen: “Een onzichtbaar orkestje speelde muziek die was geïnspireerd op Hindoese en Javaanse melodieën”. In 1912 is Mata Hari te zien in de tuin van haar villa in Neuilly-sur-Seine, even buiten Parijs. Ze danst op muziek van een orkest onder leiding van de beroemde Inayat Khan, oprichter van de soefi beweging, een soort van sluierdans. Daarvan zijn op de website van het Fries Museum foto’s te zien. En meer foto’s van een sluierdans die in 1913 in het tijdschrift Vogue hebben gestaan. Hoe de muziek zou kunnen hebben geklonken hoor je hier en dat is heel anders dan ik zelf had verwacht.

Klassieke muziek
Behalve op de muziek van Inayat Khan danste Mata Hari vooral op klassieke, westerse muziek. Met de biografieën in de hand ben ik op het Internet op zoek gegaan naar clipjes van haar dansmuziek. Het hierboven al genoemde “Antar” uit 1868 is op een Arabisch verhaal gebaseerd. Nikolai Rimsky-Korsakov heeft meer ‘oosterse’ composities op zijn naam staan. De bekendste is natuurlijk Sheherazade, die zelfs Egyptische buikdanseressen voor hun optredens hebben gebruikt.

Niet al Mata Hari’s dansmuziek is terug te vinden met de informatie uit de biografieën. Hoe klonken bijvoorbeeld de muziek van George W. Bing en het ballet “Bacchus en Gambrinus” van Romualdo Marenco?

In Monte Carlo danste Mata Hari in opera “Le Roi de Lahore” van de Franse componist Jules Massenet. Massenet was overigens één van haar vele fans, net als zijn Italiaanse collega Giacomo Puccini. Hier een dansscène uit de opera:

In Milaan was het een ouder muziekstuk waar Mata Hari op danste, maar ook dit speelt zich af in de Oriënt: de opera “Armide” van Christoph Willibald Gluck, die in 1777 voor het eerst is opgevoerd.

In 1912 lukte het Mata Hari eindelijk om de sluierdans van Salome, op de muziek van Richard Strauss, te dansen. In besloten kring, dat wel. Op YouTube is te zien wat Ljuba Kazarnovskaya er in 1995 van heeft gemaakt

Op 14 december 1914 danste Mata Hari in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag de acht stemmingen van het ballet “Les Folies Françaises” op muziek van François Couperin. Vier dagen later danste ze de “Folies” nog eens in de Stadsschouwburg in Arnhem. Op YouTube vind ik alleen pianomuziek. Zou ze daar op gedanst hebben?

Rasartieste
Uit het beschikbare materiaal over de danskunst van Mata Hari komt een rasartieste tevoorschijn, een vrouw met veel lef en een goed gevoel voor pr. Hoe je verder ook denkt over haar choreografieën, in heel Europa furore maken en dansen op vrijwel alle belangrijke podia, dat doet geen enkele hedendaagse buikdanseres haar na.

Fries Museum
Zoals gezegd opent het Fries Museum in Leeuwarden op 14 oktober een expositie die geheel gewijd is aan Mata Hari. Daar zal ongetwijfeld het enige bewaard gebleven danskostuum van Mata Hari te zien zijn en één van haar plakboeken. Ik ga erheen.

Judith Scheepstra

Bronnen:
H. W. Keikes – Mata Hari (1981)
Jan C. Brokken – Mata Hari. De waarheid achter een legende (1975)
Sam Waagenaar – Mata Hari, niet zo onschuldig…. (1976)
Pat Shipman – Femme Fatale: Love, Lies, and the Unknown Life of Mata Hari (2008)
Julie Wheelwright – De fatale minnares. Mata Hari en de mythe van de vrouwelijke spion (1992)
Margaretha Zelle – Denk niet dat ik slecht ben (2016)
www.friesmuseum.nl

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Bewaren